Çocuk Hakları Sözleşmesi Nedir?

Çocuklar sadece korunmaya değil; aynı zamanda gelişmeye, öğrenmeye ve potansiyelini tam olarak gerçekleştirmeye de ihtiyaç duyar. Bu nedenle çocukluk özel bir koruma alanı olarak ele alınır. Birleşmiş Milletler (BM) Çocuk Hakları Sözleşmesi, çocukların bu özel haklarını güvence altına almak için hazırlanmıştır. Belge, çocukların yasal haklara sahip birer özne olarak tanınmasını sağlar.

Tarihi Bir Taahhüt: Çocuk Hakları Sözleşmesi

Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi 20 Kasım 1989 tarihinde BM Genel Kurulu'nda kabul edilmiş ve 2 Eylül 1990'da yürürlüğe girmiştir. 54 maddeden oluşan sözleşme evrensel bir nitelik taşır. 18 yaşından küçük olan herkesi birey olarak tanımlayan belge, dünyadaki bütün çocukların bu haklardan yararlanması gerektiğini vurgular.

 

Çocuk Hakları Sözleşmesi bugüne kadar dünyada en çok onaylanan insan hakları antlaşmasıdır. Sözleşmeyi onaylayan devletler belgedeki bütün maddeleri ulusal yasalarına entegre etmeyi ve çocukların haklarını güvence altına almayı taahhüt eder. Bugün 196 ülkenin sözleşmenin altında imzası vardır. Türkiye Cumhuriyeti de sözleşmeyi 1990 yılında onaylamış ve 1995'te yürürlüğe koymuştur. 

Sözleşmenin Dört Temel İlkesi

Çocuk Hakları Sözleşmesi'nde yer alan bütün maddelerin dayandığı ve onlara yön veren dört temel ilke bulunur. Sözleşmenin ruhunu oluşturan bu ilkeler çocuklarla ilgili alınacak tüm kararlara rehberlik eder.

 

● Ayrımcılık Yapmama: Sözleşme; cinsiyeti, etnik kökeni, dini, dili, engellilik durumu, sosyo ekonomik düzeyi ne olursa olsun her çocuğun eşit haklara sahip olduğunu açıkça belirtir. Hiçbir çocuk dışlanamaz veya haklarından mahrum edilemez. Böylece sözleşme, dezavantajlı durumdaki çocukların da haklardan tam olarak yararlanmasını güvence altına alır.

 

● Çocuğun Üstün Yararı: Bu ilke çocukları ilgilendiren tüm kararlarda önceliğin onların fiziksel, duygusal, zihinsel ve sosyal gelişimlerinin gözetilmesi olduğunu ifade eder. Hiçbir karar çocuğun refahı ve sağlıklı gelişimi pahasına alınamaz. Özellikle yasal süreçlerde, sosyal hizmet kararlarında ve sağlık uygulamalarında çocuğun uzun vadeli refahı ve güvenliği esas alınır.

 

● Yaşama, Gelişme ve Korunma Hakkı: Her çocuğun doğuştan gelen yaşama hakkı vardır. Devletler çocukların yaşamını ve gelişimini azami ölçüde güvence altına almalıdır. Bu ilke, fiziksel şartların iyileştirilmesinin yanında zihinsel, duygusal, sosyal ve manevi gelişimi de kapsar. Çocukların potansiyellerine tam olarak ulaşabilmeleri için gereken tüm koşullar sağlanmalıdır.

 

● Çocuğun Görüşlerine Saygı: Çocuklar kendilerini ilgilendiren her konuda görüş bildirme hakkına sahiptir. Bu görüşlere çocuğun yaşı ve olgunluğu doğrultusunda gereken önem verilmelidir. Bu ilke çocukları aktif katılımcılar olarak kabul eder ve seslerinin duyulmasını sağlar.

Sözleşme Kapsamındaki Temel Haklar

Sözleşme çocukların sahip olduğu hakları üç ana kategoriye ayırarak ele alır;

 

● Karşılama ve sağlama,

● Koruma ve

● Katılım haklarından oluşur. 

Karşılama ve Sağlama Hakları

Çocukların gelişimi için gerekli olan temel hizmetlere erişim hakkını kapsar. Öne çıkan haklardan bazıları şöyle sıralanabilir: 

 

● Sağlık ve Sağlık Hizmetleri (Madde 24): Çocukların ulaşılabilecek en yüksek sağlık standardından yararlanma hakkını tanır ve kaliteli tıbbi bakıma erişim hakkından söz eder. Bu hak aşılamayı, anne sütüyle beslenme desteklerini, temiz su ve hijyenik koşullara erişimi de içerir. Tüm yetişkinlerin ve çocukların güvenli ve sağlıklı kalma konusunda bilgilendirilmesi gerekir. 

● Yaşam Standardı (Madde 27): Çocuğun fiziksel, zihinsel, ruhsal ve sosyal gelişimini sağlayacak yeterli yaşam standardına sahip olma hakkı vardır. Bu standardı sağlamada ailenin yetersiz kaldığı durumlarda devletin destek verme yükümlülüğü bulunur. Beslenme, barınma ve giyim gibi temel ihtiyaçların karşılanması bu hakkın temelini oluşturur.

● Eğitim (Madde 28): Her çocuğun ücretsiz ilköğretime ve farklı eğitim seviyelerine erişme hakkı vardır. Ortaöğretim ve yükseköğretim her çocuğa açık olmalıdır. Okullardaki disiplin çocuk haklarına uygun şekilde sağlanmalı, kesinlikle şiddete başvurulmamalıdır.

Koruma Hakları

Koruma hakları çocukların zarar görebilecekleri ortamlardan uzak kalmasını ve güvende olmasını amaçlar. Devletler çocukları her türlü ihmal, sömürü ve olumsuz muameleden korumakla yükümlüdür. Bu kapsamda sözleşmede yer alan bazı maddeler şunlardır:

 

● İstismar ve İhmalden Korunma Hakkı (Madde 19): Çocukların her türlü şiddet, istismar, ihmal ve kötü muameleden korunması için gereken önlemlerin alınmasını kapsar.

● Mülteci Çocukların Korunması (Madde 22): Ülkelerinden ayrılmak zorunda kalan çocuklar özel hassasiyet gerektiren bir grup olarak kabul edilir. Sözleşme, mülteci durumundaki çocukların korunma ve yardım alma hakkını tanır.

● Engelli Çocukların Hakları (Madde 23): Engelli çocukların topluma aktif katılımını kolaylaştıran özel bakım ve eğitim hakkı bulunduğunu belirtir.

Katılım Hakları

Katılım hakları çocukların birey olarak tanınmasını ve toplumun aktif üyeleri olmasını amaçlar. Sözleşmede tanınan önemli katılım hakları şunlardır: 

● Düşünce ve İfade Özgürlüğü (Madde 13): Çocuğun her konuda görüşlerini serbestçe açıklama hakkı bulunur. Çocukların düşüncelerini ifade edebilecekleri güvenli alanlar yaratılmasını destekler.

● Din, Vicdan ve Düşünce Özgürlüğü (Madde 14): Çocuğun din ve vicdan özgürlüğüne saygı gösterilmesi şarttır.

● Özel Yaşamın Gizliliği (Madde 16): Hiçbir çocuğun özel yaşamına, ailesine ve konutuna keyfiolarak müdahale edilemez.

● Dinlenme, Oyun ve Kültürel Yaşam Hakkı (Madde 31): Çocuğun dinlenme, eğlenme, oyun oynama ve kültürel etkinliklere serbestçe katılma hakkı vardır.

UNICEF'in Sahadaki Çalışmaları

UNICEF, Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin hayata geçirilmesinde öncü bir rol üstlenir. 200'e yakın ülkede faaliyet gösteren UNICEF, çocuk haklarının korunması ve geliştirilmesi için hükümetlerle, sivil toplum kuruluşlarıyla ve çeşitli topluluklarla iş birliği yapar. Bu kapsamda:

● Sözleşme ilkelerinin ulusal yasalara ve politikalara dâhil edilmesini destekler.

● Toplumsal farkındalığı artıracak faaliyetler düzenler ve zor koşullardaki çocuklara temel hizmetlerin ulaştırılmasına katkıda bulunur.

● İnsani krizler ve doğal afetler gibi acil durumlarda çocuk haklarının kesintiye uğramaması için hızla hareket ederek gereken yardımları ihtiyaç duyan bölgelere ulaştırır.

UNICEF'in dünya çapındaki çalışmaları çocukların haklarından tam olarak yararlanabilmesi için hayati bir rol oynuyor. 

 

Siz de her çocuğun hakkı olan güvenli, sağlıklı ve eğitim dolu bir geleceğe sahip olmasına yardımcı olmak için UNICEF’in çalışmalarına destek olabilirsiniz.